Our History

ગુજરાતની સાંસ્કૃતિક રાજધાની તરીકે ઓળખાતું વડોદરા શહેર કદાચ કોલકાતા અથવા મુંબઈ જેવી રંગીન ઐતિહાસિક ગાથા ધરાવતું નથી અને દિલ્હીની જેમ મોટા સામ્રાજ્યોના શાસકોનું કેન્દ્ર પણ રહ્યું નથી. પરંતુ આ શહેરનો ઈતિહાસ મધ્ય પ્લાઈસ્ટોસીન યુગ સુધી પહોંચે છે. મહી નદીની ખીણમાં, આજના વડોદરા શહેરથી ઉત્તર-પૂર્વ તરફ લગભગ ૧૦ થી ૨૦ કિમી વિસ્તારમાં ઘણા સ્થળોએ પ્રાચીન પાશાણ યુગના માનવોના અસ્તિત્વના પુરાવા મળ્યા છે.

ઈસવી સંવતના પ્રારંભિક સમયગાળામાં વિશ્વામિત્રી નદીના જમણા કિનારે એક નાનું વસાહતી ગામ વિકસ્યું હતું. તેને અંકોટક્કા (આજનું અકોટા) તરીકે ઓળખવામાં આવતું. અંકોટક્કાનું વિકાસ ગુપ્ત અને વલ્લભી શાસનકાળ દરમિયાન થયું હતું. પરંતુ ૬૦૦ ઈસવીમાં આવેલ ભયાનક પૂરને કારણે ત્યાંના રહેવાસીઓને આ વસાહત છોડીને પૂર્વ દિશામાં સ્થળાંતર કરવું પડ્યું. ત્યારબાદ અહીં એક નવી વસાહત ઊભી થઈ જેને વડપદ્રક નામ આપવામાં આવ્યું. એવું માનવામાં આવે છે કે અહીં મોટા પ્રમાણમાં વડના ઝાડ હોવાને કારણે આ નામ પડ્યું.

૧૧મી સદીથી ૧૪મી સદી દરમિયાન વડોદરાનો વિકાસ ઝડપથી થયો. ૧૫૦૦ ઈસવીમાં ગુજરાતના સુલતાન મહમદ બેગડાએ વડોદરાને પોતાના પુત્ર પ્રિન્સ ખૈલખાનને જાગીર તરીકે આપ્યું. ત્યારબાદ અહીં વડોદરાનો આધુનિક કિલ્લો બનાવવામાં આવ્યો. કિલ્લો મજબૂત અને સુરક્ષિત હોવાથી આસપાસના ગામોના લોકો અહીં આવીને વસવા લાગ્યા. તે સમય દરમિયાન અહીં ઘણા તળાવો પણ બનાવવામાં આવ્યા. આગામી બે સદીઓમાં કિલ્લાની આસપાસના વિસ્તારોમાં વસાહત વધતી ગઈ. મરાઠા શાસનકાળ દરમિયાન પણ વડોદરામાં વસાહત વધી હોવાના પુરાવા સિક્કા અને માટીના વાસણો પરથી મળે છે.

આજના વડોદરાના લોકો માટે શહેરનો સાચો ઈતિહાસ મહારાજા સયાજીરાવ ત્રીજાના સમયમાં શરૂ થાય છે. વડોદરાની ઓળખ તેની સાંસ્કૃતિક સમૃદ્ધિ, વિશાળ વિચારસરણી અને પ્રગતિશીલ દ્રષ્ટિમાં સમાઈ જાય છે. શહેરની ઓળખ પર સૌથી વધુ છાપ પાડનાર વ્યક્તિ મહારાજા સયાજીરાવ ત્રીજા છે. વડોદરાના કોઈ પણ ક્ષેત્ર વિશે વાત કરીએ ત્યારે તેમની ચર્ચા અનિવાર્ય બને છે.

તેમના શાસન દરમિયાન વડોદરાનો વિકાસ એટલો થયો કે તે સમયના દેશના રાજવાડાઓમાં હૈદરાબાદ પછી બીજા ક્રમે સમૃદ્ધ રાજ્ય તરીકે ગણાતું હતું. સયાજીરાવ ત્રીજાએ રાજ્યમાં અનેક સુધારાઓ કર્યા જેમ કે વીજ પુરવઠાની વ્યવસ્થા, ઉદ્યોગોના યાંત્રિકીકરણ, સહકારી આંદોલન, મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણ તથા દારૂબંધીનો અમલ.

આજે વડોદરા દેશના સાંસ્કૃતિક, શૈક્ષણિક અને આર્થિક નકશા પર જે સ્થાન ધરાવે છે તે મોટાભાગે સયાજીરાવ ત્રીજાની દેન છે. શહેરની જે વારસાગત સંપત્તિ છે તે આ મહાન શાસકની ભેટ છે. મહારાજા ખંડેરાવની વિધવા દ્વારા ૧૨ વર્ષની વયે દત્તક લેવાયેલા સયાજીરાવ ત્રીજાએ ૭૬ વર્ષના તેજસ્વી જીવન પછી ૧૯૩૯માં પરમધામ પામ્યા.

વડોદરાએ મધ્યમ અને મોટા પાયાના ઉદ્યોગોની સ્થાપનાનો પણ સાક્ષી બન્યું છે. આર્થિક ક્ષેત્રમાં મોટા વિકાસ સાથે અહીં ગુજરાત રિફાઇનરી, ઇન્ડિયન પેટ્રોકેમિકલ્સ, ગુજરાત સ્ટેટ ફર્ટિલાઇઝર્સ, હેવી વોટર પ્રોજેક્ટ, ઓઇલ એન્ડ નેચરલ ગેસ કમિશન જેવા વિશાળ ઉદ્યોગ સંકુલો ઉભા થયા છે.

આજે વડોદરા શહેર વિશ્વામિત્રી નદીના બંને કિનારે વસેલું છે અને ગુજરાતની સાંસ્કૃતિક રાજધાની તથા શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિઓના કેન્દ્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. શહેરની વસ્તી હાલમાં લગભગ ૧૯ લાખ જેટલી છે.